දෙමාපියන් සහ දරුවන් රැකබලා ගන්නා අය සඳහා මාර්ගෝපදේශයක්
සෑම දරුවෙකුටම නිවසේදී, පාසලේදී, අන්තර්ජාලයේදී සහ තමන් ජීවත් වන ප්‍රජාව තුළ ආරක්ෂිතව සිටීමට අයිතියක් තිබෙනවා. හානි කරන හැසිරීම් හඳුනාගන්නත්, සහාය ලබාගන්නත්, අන් අයට ගරු කරන්නත් දෙමාපියන්ට දරුවන්ට උදව් කරන්න පුළුවන්.
ඔබේ දරුවා හිරිහැරයට ලක් වෙන්න, එවැනි සිදුවීමක් දකින්න හෝ වෙනත් කෙනෙකුට හිරිහැර කිරීමට සම්බන්ධ වෙන්න පුළුවන්. මේ සෑම අවස්ථාවකදීම දරුවාට සවන් දෙන, අවශ්‍ය පියවර ගන්නා සහ ගැටලුව විසඳෙන තුරු සොයා බලන වැඩිහිටියන් අවශ්‍යයි.
- මේ ගැන කතා කිරීම වැදගත් ඇයි?
හිරිහැර කිරීමේදී කෙනෙකුට හානි කරන හැසිරීමක්, දෙපාර්ශ්වය අතර බලයේ වෙනසක් සහ එම හැසිරීම නැවත නැවත සිදු වීම හෝ නැවත සිදු වීමට ඉඩක් තිබීම දකින්න ලැබෙනවා. ශාරීරික ශක්තිය, වයස, ජනප්‍රියත්වය, තනතුර හෝ තමන්ට සහාය දෙන කණ්ඩායමක් සිටීම නිසා කෙනෙකුට වැඩි බලයක් තිබෙන්න පුළුවන්.
පහර දීම, තර්ජනය කිරීම, කටකතා පැතිරවීම, ලැජ්ජාවට පත් කිරීම හෝ හිතාමතා කණ්ඩායමෙන් බැහැර කිරීම මෙයට ඇතුළත් වෙන්න පුළුවන්. අන්තර්ජාලය හරහාත් හිරිහැර සිදු වෙන්න පුළුවන්.
නවක වදය සමහර විට සම්ප්‍රදායක් හෝ අලුතින් පැමිණෙන අය පිළිගන්නා ක්‍රමයක් ලෙස හඳුන්වනවා. ඒත් කණ්ඩායමක සාමාජිකයෙකු වීමට නම් ලැජ්ජාවට පත් වීම, බිය ගැන්වීම හෝ බලහත්කාරයෙන් යම් ක්‍රියා කිරීමට සිදු වීම පිළිගත යුතු නැහැ.
ප්‍රචණ්ඩත්වය හෝ හිරිහැරය එක් වරක් සිදු වුණත් ඒ ගැන අවධානය යොමු කළ යුතුයි. උදව් ඉල්ලන්න නැවත එය සිදු වන තුරු දරුවෙකු බලා සිටිය යුතු නැහැ.
- කතාබහ ආරම්භ කරන්නේ කොහොමද?
සන්සුන් වෙලාවක් තෝරාගන්න. Bakteens ලිපිය එකට කියවා මෙවැනි ප්‍රශ්න අහන්න පුළුවන්:
“විහිළුවක් සහ කෙනෙකුගේ හිත රිදවන දෙයක් අතර වෙනස මොකක්ද?”
“ඔයාගේ පාසලට අලුතින් එන ළමයින්ට තමන්ව පිළිගන්නවා කියලා දැනෙනවාද?”
“කණ්ඩායම් ක්‍රියාකාරකමකට සම්බන්ධ වෙන්න කෙනෙක් අකමැති වුණොත් මොකද වෙන්නේ?”
“පන්තියේ චැට් එකක කෙනෙකු ලැජ්ජාවට පත් කරනවා ඔයා දැකලා තියෙනවාද?”
“උදව් ඉල්ලන්න ඔයාට පහසුවෙන් කතා කරන්න පුළුවන් වැඩිහිටියන් කවුද?”
වහාම නම් හෝ පෞද්ගලික විස්තර කියන්න කියලා බල කරන්න එපා. තමන්ගේ අත්දැකීම බෙදාගන්න තරම් ආරක්ෂිත බවක් දැනෙන්න දරුවාට කාලයක් අවශ්‍ය වෙන්න පුළුවන්.
ඔබට මෙහෙම කියන්න පුළුවන්:
“ඔයාට හෝ වෙන කෙනෙකුට යම් දෙයක් සිදු වුණොත් මට කියන්න පුළුවන්. ඔයා තනියම ඒක විසඳගන්න ඕනෑ නැහැ.”
- දරුවාට පැහැදිලි කළ යුතු ප්‍රධාන කරුණු
විහිළුවක් වෙනුවෙන් කෙනෙකු ලැජ්ජාවට පත් කළ යුතු නැහැ
“ඒක නිකම් විහිළුවක්” කියලා කිව්වත් සිදු වූ හානිය නැති වෙන්නේ නැහැ. කෙනෙකු බිය හෝ අපහසුව නිසාත්, කණ්ඩායමෙන් බැහැර වෙන්න අකමැති නිසාත් හිනා වෙන්න පුළුවන්.
වෙනස්කම් නිසා කෙනෙකුට හිරිහැර කරන්න අයිතියක් නැහැ
ශරීරය, සමේ පැහැය, ආබාධිතභාවය, ආගම, ජන වර්ගය, පවුලේ ආදායම, ස්ත්‍රී පුරුෂ සමාජභාවය හෝ ලිංගික ආකර්ෂණය කා වෙත ඇති වෙනවාද යන්න නිසා කිසිවෙකු හිරිහැරයට ලක් විය යුතු නැහැ.
වයසින් වැඩි හෝ වැඩි බලයක් ඇති අයත් සීමාවලට ගරු කළ යුතුයි
ජ්‍යෙෂ්ඨ ශිෂ්‍යයෙකුට, ශිෂ්‍ය නායකයෙකුට, පුහුණුකරුවෙකුට, ගුරුවරයෙකුට හෝ ඥාතියෙකුට තමන්ගේ තනතුර හෝ තත්ත්වය නිසා දරුවෙකු ලැජ්ජාවට පත් කරන්න, තර්ජනය කරන්න හෝ හානි කරන්න අයිතියක් නැහැ.
උදව් ඉල්ලීම ආරක්ෂාව වෙනුවෙන් ගන්නා පියවරක්
හානියක් ගැන දැනුම් දීම, කුඩා මතභේදයක් නිසා කෙනෙකු අමාරුවේ දැමීමට උත්සාහ කිරීමකට සමාන නැහැ. උදව් ඉල්ලන දරුවා උත්සාහ කරන්නේ තත්ත්වය වඩා ආරක්ෂිත කරගන්නයි.
සිදුවීම දකින අයටත් තමන් අනතුරට පත් නොවී උදව් කරන්න පුළුවන්
දරුවන්ට හිරිහැර කරන විට හිනා නොවී සිටින්න, හානි කරන පණිවිඩ හෝ පළ කිරීම් අනිත් අයට නොයවන්න, හිරිහැරයට ලක් වූ කෙනාගෙන් පෞද්ගලිකව සුවදුක් විමසන්න සහ වැඩිහිටියෙකුට දැනුම් දෙන්න පුළුවන්.
ඔවුන් ශාරීරිකව මැදිහත් වී ගැටුමකට යා යුතු නැහැ.
- ගෞරවය එදිනෙදා පුරුදු කරන නිවසක් ගොඩනඟමු
වැඩිහිටියන් තමන්ගේ බලය භාවිත කරන ආකාරය ගැන සිතා බලන්න
දෙමාපියන් එකිනෙකාට, ඥාතීන්ට, වැඩ කරන අයට සහ නොහඳුනන අයට සලකන ආකාරය දරුවන් දකිනවා. අපහාස කිරීම, තර්ජනය කිරීම, පහර දීම සහ ලැජ්ජාවට පත් කිරීම තුළින්, බලය තිබෙන කෙනෙකුට අන් අයට හානි කරන්න පුළුවන් කියන පණිවිඩය දරුවන්ට ලැබෙන්න පුළුවන්.
මතභේද ඇති වෙන්න පුළුවන්. එවැනි වෙලාවක මඳක් නතර වීම, සවන් දීම සහ බිය ගැන්වීමකින් තොරව කතා කිරීම ඔබේ හැසිරීමෙන් පෙන්වන්න. ඔබ කෙනෙකුට රිදවූවා නම් සමාව ඉල්ලා, ඒ හැසිරීම වෙනස් කරන්න.
දරුවන්ගෙන් බලාපොරොත්තු වන ගෞරවය සහ කරුණාව දෙමාපියන් තමන්ගේ හැසිරීමෙන් පෙන්වීම වැදගත්.
ප්‍රචණ්ඩත්වය හෝ ලැජ්ජාවට පත් කිරීම වෙනුවට පැහැදිලි මඟපෙන්වීමක් දෙන්න
වෙනස් විය යුතු හැසිරීම පැහැදිලි කරන්න. එම හැසිරීම සඳහා සාධාරණ සහ පැහැදිලි ප්‍රතිවිපාක නියම කරන්න.
පහර දීම, අපහාසාත්මක නම්වලින් ඇමතීම, අන් අය ඉදිරියේ ලැජ්ජාවට පත් කිරීම හෝ සහෝදර සහෝදරියන් සමඟ සසඳමින් පහත් කිරීමෙන් වළකින්න. UNICEF ශ්‍රී ලංකා ධනාත්මක දෙමාපිය මඟපෙන්වීමත් ශාරීරික හානි නොකර දරුවන් ඇති දැඩි කිරීම දිරිමත් කරනවා.
සහෝදර සහෝදරියන් අතර හිරිහැරත් බැරෑරුම්ව සලකන්න
නැවත නැවත තර්ජනය කිරීම, බඩු පැහැරගැනීම හෝ ලැජ්ජාවට පත් කිරීම “සහෝදර සහෝදරියන් අතර සාමාන්‍ය දෙයක්” කියලා නොසලකා හරින්න එපා.
නිවසේ සෑම කෙනෙකුටම එකම සීමා සහ නීති තිබිය යුතුයි.
දරුවාට බියකින් තොරව ඔබට කියන්න ඉඩ දෙන්න
දොස් නොකියා සවන් දෙන්න. අන්තර්ජාලයේ හිරිහැරයක් ගැන දරුවා පැවසූ විගස දුරකථනය උදුරාගන්න එපා. දුරකථනය භාවිත කරන්න බැරි වෙයි කියන බිය නිසා දරුවා ඔබට නොකියා සිටින්න පුළුවන්.
ආරක්ෂාව සඳහා ගත යුතු පියවර ගැන එකට සාකච්ඡා කර එකඟ වෙන්න.
ඔබේ දරුවා හිරිහැරයට ලක් වෙනවා නම්
මෙහෙම කියන්න:
“මට කිව්වාට ස්තුතියි. මේක ඔයාගේ වරදක් නොවෙයි. ඔයා ආරක්ෂිතව තියාගන්න අපි කරන්න ඕනෑ දේ බලමු.”
සිදු වූ දේ සහ ඊළඟට සිදු වෙයි කියලා දරුවා බිය වන දේ අහන්න. තීරණ ගැනීමේදී දරුවාත් සම්බන්ධ කරගන්න. ඒ අතරම දරුවා ආරක්ෂා කිරීමට වැඩිහිටියන්ට පියවර ගැනීමට සිදු වන අවස්ථා ගැන පැහැදිලි කරන්න.
ඔබේ දරුවා වෙනත් කෙනෙකුට හානි කරලා නම්
ඒ ගැන ලැබෙන තොරතුරු බැරෑරුම්ව සලකන්න. හැසිරීම සාධාරණීකරණය නොකර දරුවාගේ පැත්තත් අහන්න.
මෙහෙම කියන්න:
“මම ඔයාට ආදරෙයි. මේ හැසිරීම වෙනස් කරගන්න මම උදව් කරන්නම්. ඒත් කෙනෙකුට හානි කිරීම හෝ ලැජ්ජාවට පත් කිරීම පිළිගන්න බැහැ.”
හැසිරීම නතර කිරීමට, සාධාරණ ප්‍රතිවිපාක නියම කිරීමට සහ වෙනස් වීමට සහාය ලබාදීමට පාසල සමඟ කටයුතු කරන්න.
හානියට ලක් වූ දරුවාට ඔබේ දරුවා හමුවීමට, සමාව දීමට හෝ සමාව ඉල්ලීම පිළිගැනීමට බල කරන්න එපා.
- එකට කළ හැකි කුඩා ක්‍රියාකාරකමක්
මේ සිදුවීම කියවන්න:
“පන්තියේ චැට් එකකට ශිෂ්‍යයෙකු ලැජ්ජාවට පත් කරන ඡායාරූපයක් යවනවා. කිහිප දෙනෙක් අපහාසාත්මක අදහස් එකතු කරනවා. ඔබේ දරුවාගේ මිතුරෙක් ඒ ඡායාරූපය තවත් අයට යවන්න කියලා දරුවාගෙන් ඉල්ලනවා.”
මෙවැනි ප්‍රශ්න අහන්න:
ඒ ඡායාරූපය තවත් අයට යැවීමෙන් මොන වගේ හානියක් වෙන්න පුළුවන්ද?
- ඔබේ දරුවාට මොනවා කියන්න පුළුවන්ද?
- ඒ ශිෂ්‍යයාට සහාය වෙන්නේ කොහොමද?
- උදව් කරන්න පුළුවන් වැඩිහිටියෙකු කවුද?
මෙවැනි පිළිතුරු කියන්න පුහුණු වෙන්න:
“මම මේක තවත් අයට යවන්නේ නැහැ.”
“අපි මේක බෙදාගන්න එක නවත්වමු.”
“ඔයා හොඳින්ද? ගුරුවරයෙකුට කතා කරන්න මමත් ඔයා එක්ක එන්නද?”
ඔබට එකට කුඩා පෝස්ටරයක් හදන්නත් පුළුවන්:
“හානියට ලක් නොවී කණ්ඩායමක කොටසක් වීමට හැම කෙනෙකුටම අයිතියක් තිබෙනවා.”
ඒ පණිවිඩය යටින් සඳහන් කළ යුතු ක්‍රියා මොනවාද කියලා දරුවාගෙන් අහන්න.
- අපහසු ප්‍රශ්නවලට පිළිතුරු දෙන්නේ කොහොමද?
- කාටහරි කිව්වොත් තත්ත්වය තවත් නරක වුණොත්?
එහෙම වෙයි කියලා බය හිතෙන්න පුළුවන්. මේක බැරෑරුම්ව සලකන වැඩිහිටියෙකු තෝරාගෙන, ඔයා පැමිණිලි කළ නිසා තවත් හිරිහැර ඇති නොවෙන්න ආරක්ෂාව සඳහා සැලැස්මක් හදමු.
- මමත් ආපහු ගහන්නද?
ඒ මොහොතේ ඔයාගේ ආරක්ෂාව තමයි වැදගත්ම දේ. එතැනින් ඉවත් වෙලා උදව් ලබාගන්න උත්සාහ කරන්න. ඔයාගේ ශක්තිය පෙන්වන්න එතැන ඉඳලා රණ්ඩු කරන්න ඕනෑ නැහැ.
- හැමෝම නවක වදයට ලක් වුණා නම් මම විතරක් ප්‍රතික්ෂේප කරන්නේ ඇයි?
යමක් සම්ප්‍රදායක් වුණා කියලා ඒක පිළිගත හැකි දෙයක් වෙන්නේ නැහැ. ඔයාගේ ගෞරවය රැකෙන ආකාරයෙන් ඔයාව පිළිගත යුතුයි.
- මමත් එකතු වුණේ නැත්නම් මම හොඳ මිතුරෙක් නොවෙයි කියලා මගේ මිතුරා කියනවා.”
මිතුරුකම වෙනුවෙන් වෙන කෙනෙකුට රිදවන්න අවශ්‍ය නැහැ. ඔයාට ප්‍රතික්ෂේප කරන්න පුළුවන්. දිගටම බලපෑම් කරනවා නම් උදව් ලබාගන්න.
- මට රිදවන කෙනා ගුරුවරයෙකු හෝ ඥාතියෙකු නම්?
වැඩිහිටියන් වුණත් ඔයාගේ ආරක්ෂාවට ගරු කළ යුතුයි. වෙනත් විශ්වාසවන්ත වැඩිහිටියෙකුට කියන්න. අපිට ඒ පාසලෙන් හෝ පවුලෙන් පිටත සහාය ලබාගන්නත් පුළුවන්.
- කියන්න එපා — ඒ වෙනුවට මෙහෙම කියන්න
කියන්න එපා: “ඕක ගණන් ගන්න එපා.”
ඒ වෙනුවට: “සිදු වෙන්නේ මොකක්ද කියලා තේරුම් අරගෙන, කරන්න ඕනෑ දේ ගැන සැලැස්මක් හදමු.”
කියන්න එපා: “ඔයා මීට වඩා හයිය වෙන්න ඕනෑ.”
ඒ වෙනුවට: “ඔයාට ආරක්ෂිතව ඉන්න අයිතියක් තිබෙනවා.”
කියන්න එපා: “ඒක වෙන්න ඔයා මොනවාද කළේ?”
ඒ වෙනුවට: “සිදු වූ දේ මට කියන්න. මම අහගෙන ඉන්නවා.”
කියන්න එපා: “පිරිමි ළමයි ඔහොම තමයි.”
ඒ වෙනුවට: “අනිත් අයට සලකන ආකාරය ගැන හැම කෙනෙක්ම වගකිව යුතුයි.”
කියන්න එපා: “අපිටත් ඔය දේවල් වුණා.”
ඒ වෙනුවට: “හානි කරන පුරුදු දිගටම සිදු වෙන එක අපිට නවත්වන්න පුළුවන්.”
කියන්න එපා: “මගේ දරුවා කවදාවත් එහෙම කරන්නේ නැහැ.”
ඒ වෙනුවට: “මම මේ ගැන බැරෑරුම්ව සලකලා, සිදු වූ දේ සොයා බලන්නම්.”
- සහාය ලබාගත යුත්තේ කවදාද? කොහෙන්ද?
පාසලේදී හිරිහැර සිදු වෙනවා නම්, විශ්වාසවන්ත ගුරුවරයෙකුට හෝ විදුහල්පතිවරයාට දැනුම් දෙන්න. සිදුවීම්, දිනයන්, ඒවා දුටු අය සහ අදාළ පණිවිඩ ගැන ලිඛිත සටහනක් තබාගන්න.
පැමිණිලි කිරීම නිසා දරුවාට තවත් හිරිහැර ඇති වීම වළක්වන්නේ කොහොමද සහ ගන්නා පියවර ගැන ඔබට නැවත දැනුම් දෙන්නේ කවදාද යන්න ඇතුළත් පැහැදිලි ආරක්ෂක සැලැස්මක් පාසලෙන් ඉල්ලන්න. හිරිහැර නතර වන තුරු සොයා බලන්න.
අන්තර්ජාලයේ හිරිහැර සිදු වෙනවා නම්, අදාළ ගිණුම ගැන පැමිණිලි කිරීමට සහ එය අවහිර කිරීමට දරුවාට උදව් කරන්න. අදාළ පණිවිඩවල විස්තර සුරැකිව තබාගන්න. ඒත් ලැජ්ජාවට පත් කරන හෝ ලිංගික ඡායාරූප තවත් අයට යවන්න එපා.
ළමා අපයෝජන, ප්‍රචණ්ඩත්වය, තර්ජන හෝ දැනුම් දුන්නත් විසඳීමට පියවර නොගන්නා ගැටලු සඳහා ජාතික ළමා ආරක්ෂක අධිකාරියේ 1929 ළමා උපකාරක සේවාව අමතන්න. එය නොමිලේ, පැය 24 පුරාම, සිංහල, දෙමළ සහ ඉංග්‍රීසි භාෂාවලින් ලබාගත හැකියි.
තුවාල සඳහා වෛද්‍ය ප්‍රතිකාර ලබාගන්න. දරුවාගේ මානසික පීඩාව එදිනෙදා ජීවිතයට බලපානවා නම් වෘත්තීය සහාය ලබාගන්න. ඒ මොහොතේම අනතුරක් තිබෙනවා නම් පාසලේ රැස්වීමක් පැවැත්වෙන තුරු බලා නොසිට හදිසි සහාය ලබාගන්න.
දරුවාට ලැබිය යුතු ප්‍රධාන පණිවිඩය:
ඔයාට ගෞරවය ලැබිය යුතුයි. අනිත් අයට ගරු කිරීමත් ඔයාගේ වගකීමක්. කෙනෙකුට හානියක් සිදු වෙනවා නම් අපි සවන් දීලා, ඒක නතර කරන්න පියවර ගන්නවා.
