දෙමාපියන් සහ දරුවන් රැකබලා ගන්නා අය සඳහා මාර්ගෝපදේශයක්
මානසික සෞඛ්‍යය කියන්නේ අපි සිතන, හැඟෙන සහ එදිනෙදා අත්දැකීම්වලට මුහුණ දෙන ආකාරයයි. ශාරීරික සෞඛ්‍යය වගේම අපි හැමෝටම මානසික සෞඛ්‍යයක් තිබෙනවා.
සවන් දීමෙන්, ආරක්ෂිත නිවසක් ගොඩනැඟීමෙන් සහ සහාය ලබාගැනීමට පහසු කිරීමෙන් දෙමාපියන්ට යෞවනයන්ට උදව් කරන්න පුළුවන්. සෑම ප්‍රශ්නයකටම පිළිතුරු ඔබ දැන සිටිය යුතු නැහැ. දරුවාගේ හැඟීම් වැදගත් බවත්, අපහසුතා තනිවම දරාගත යුතු නැති බවත් ඔවුන්ට දැනෙන්න සලස්වන්න.
- මේ ගැන කතා කිරීම වැදගත් ඇයි?
පාසල් වැඩ, අමතර පන්ති, විභාග, පවුලේ බලාපොරොත්තු, මුදල් ගැටලු, යාළුකම් සහ ආදර සම්බන්ධතා යෞවනයෙකුගේ මානසික සුවයට බලපාන්න පුළුවන්. වැඩිවියට පත්වීම, හිරිහැර, ප්‍රචණ්ඩත්වය, වෙනස් කොට සැලකීම සහ අන්තර්ජාලයේ අත්දැකීම්ද ඒ වගේම බලපානවා.
අපහසු හැඟීම් ඇති වුණා කියලා අනිවාර්යයෙන්ම මානසික සෞඛ්‍ය ගැටලුවක් තිබෙන බව අදහස් වෙන්නේ නැහැ. ඒත් ඒ හැඟීම් දිගටම පවතිනවා නම්, දරාගන්න අපහසු වෙනවා නම් හෝ එදිනෙදා ජීවිතයට බාධා කරනවා නම් ඒ ගැන අවධානය යොමු කළ යුතුයි.
මානසික සෞඛ්‍යය ශාරීරික සෞඛ්‍යය, සම්බන්ධතා, ලිංගික හා ප්‍රජනන සෞඛ්‍යය සහ සහාය ලබාගැනීමට ඇති අවස්ථා සමඟ සම්බන්ධ බව Bakteens ලිපිය මතක් කරනවා. මේ මාතෘකා ගැන නිවසේදී පහසුවෙන් කතා කරන්න දෙමාපියන්ට ඉඩ සලස්වන්න පුළුවන්.
- කතාබහ ආරම්භ කරන්නේ කොහොමද?
අවධානය වෙනතකට යොමු නොවන නිස්කලංක වෙලාවක් තෝරාගන්න. චෝදනාවකින් පටන්ගන්නවා වෙනුවට දරුවාගේ අත්දැකීම දැනගැනීමට උනන්දුවක් පෙන්වන්න.
මෙවැනි ප්‍රශ්න අහන්න:
“මේ දවස්වල ඔයාට කොහොමද දැනෙන්නේ?”
“පාසලේදී හෝ ගෙදරදී ඔයාට අපහසුතාවයක් ඇති කරන දෙයක් තිබෙනවාද?”
“විවේක ගන්න ප්‍රමාණවත් වෙලාවක් ලැබෙනවාද?”
“මම අහගෙන ඉන්නවාටද ඔයා කැමති? නැත්නම් කරන්න පුළුවන් දේ ගැන හිතන්න උදව් කරන්නද?”
“මට හරියට නින්ද යන්නේ නැහැ” හෝ “මේ දවස්වල මට මම වගේ දැනෙන්නේ නැහැ” කියලා දරුවා කතාබහ ආරම්භ කරන්න පුළුවන්. ඒවා සවන් දීමට ලැබෙන අවස්ථා ලෙස සලකන්න.
කතා කිරීම අපහසු නම් වෙනත් ක්‍රමයක් යෝජනා කරන්න:
“ලියලා දෙන එක හෝ මට පණිවිඩයක් එවන එක පහසු නම්, ඔයාට එහෙම කරන්න පුළුවන්.”
සියල්ල එකවර පැහැදිලි කරන්න කියලා බල කරන්න එපා. වෙනත් විශ්වාසවන්ත වැඩිහිටියෙකු සමඟත් කතා කරන්න පුළුවන් බව දරුවාට කියන්න.
- දරුවාට පැහැදිලි කළ යුතු ප්‍රධාන කරුණු
අපහසු හැඟීම්වලදීත් රැකවරණය අවශ්‍යයි
බිය, දුක, තනිකම, කෝපය සහ අවුල් සහගත බව ඕනෑම කෙනෙකුට දැනෙන්න පුළුවන්. උදව් ඉල්ලීම දුර්වලකමක් නොවෙයි.
මනස සහ ශරීරය එකිනෙකට බලපානවා
මානසික පීඩාව නින්දට, කෑම රුචියට, ශක්තියට සහ අවධානයට බලපාන්න පුළුවන්. ශාරීරික අසනීප, වේදනාව හෝ ශරීරයේ වෙනස්කම් මානසික සුවයටත් බලපාන්න පුළුවන්.
ශාරීරික රෝග ලක්ෂණ මානසික ආතතිය නිසා ඇති වෙනවා කියලා උපකල්පනය කරන්න එපා. දිගටම පවතින හෝ බරපතළ රෝග ලක්ෂණ සඳහා වෛද්‍ය උපදෙස් අවශ්‍යයි.
වැඩිවියට පත්වීම ගැන ප්‍රශ්න තනිවම දරාගන්නා කනස්සල්ලක් විය යුතු නැහැ
ඔසප් වීම, ශිෂ්ණය ප්‍රාණවත් වීම, නින්දේදී ශුක්‍ර තරලය පිටවීම, කුරුලෑ සහ ශරීරයේ හැඩය වෙනස් වීම ගැන දරුවාට අවිනිශ්චිත බවක් හෝ ලැජ්ජාවක් දැනෙන්න පුළුවන්.
විහිළු කිරීමෙන් හෝ වෙනත් දරුවන් සමඟ සැසඳීමෙන් තොරව නිවැරදි තොරතුරු ලබා දෙන්න.
සම්බන්ධතා ආරක්ෂිත සහ ගෞරවනීය විය යුතුයි
පාලනය කිරීමට උත්සාහ කිරීම, ලැජ්ජාවට පත් කිරීම, ලිංගික ක්‍රියා සඳහා බලපෑම් කිරීම සහ තර්ජනය කිරීම මානසික සෞඛ්‍යයට හානි කරන්න පුළුවන්. ඒවා ආදරයේ ලක්ෂණ නොවෙයි.
කෙනෙකු ඔබේ දරුවාට ලිංගික ක්‍රියාවකට බලපෑම් කරනවා නම් හෝ පෞද්ගලික ඡායාරූප බෙදාහරින බවට තර්ජනය කරනවා නම්, මුලින් ආරක්ෂාව සහ සහාය ලබා දෙන්න. දොස් කියන්න එපා.
එදිනෙදා පුරුදු උදව් වුණත්, ඒවා පමණක් ප්‍රමාණවත් නොවෙන්න පුළුවන්
නිතිපතා ආහාර ගැනීම, නින්ද, ශාරීරික ක්‍රියාකාරකම්, නිර්මාණාත්මක වැඩ සහ සහාය දෙන අය සමඟ කාලය ගත කිරීම මානසික සුවයට උදව් වෙනවා. ඒත් වෘත්තීය ප්‍රතිකාර අවශ්‍ය විට මේ පුරුදු ඒ වෙනුවට භාවිත කරන්න බැහැ.
- සහාය ලැබෙන නිවසක් ගොඩනඟමු
සියල්ල විසඳීමට උත්සාහ කරන්න පෙර සවන් දෙන්න
“ඔයා කරන්න ඕනෑ…” හෝ “මම ඔයාගේ වයසේදී…” කියමින් දරුවාගේ කතාවට බාධා කරන්න එපා.
මෙහෙම කියන්න:
“ඒක අමාරු අත්දැකීමක් වගේ. ඔයාට ඒක කොහොමද දැනුණේ?”
නිවසේ බිය අඩු කරන්න
නිතර අපහාස කිරීම, ලැජ්ජාවට පත් කිරීම, තර්ජනය කිරීම සහ ප්‍රචණ්ඩත්වය නිසා නිවස අනාරක්ෂිත තැනක් ලෙස දරුවාට දැනෙන්න පුළුවන්. මතභේද ඇති විට බිය ගැන්වීමෙන් තොරව කටයුතු කරන්න. ගැටුම් හානිකර තත්ත්වයකට පත් වෙනවා නම් සහාය ලබාගන්න.
වැඩිහිටියන්ගේ ආරවුල්වලදී පැත්තක් ගන්න කියලා දරුවන්ට බල කරන්න එපා. පවුල එකට තබාගැනීමේ වගකීමත් දරුවන්ට පවරන්න එපා.
දරුවා දරාගෙන සිටින පීඩනය ගැන නැවත සිතා බලන්න
අමතර පන්ති කාලසටහන්, ගෙදර වැඩ, ගෘහ කටයුතු සහ විභාග ප්‍රතිඵල ගැන බලාපොරොත්තු සලකා බලන්න. විවේකයට, මිතුරන්ට සහ සතුටුදායක ක්‍රියාකාරකම්වලට කාලය වෙන් කරන්න.
දරුවාට මෙහෙම මතක් කරන්න:
“ඔයාගේ වටිනාකම තීරණය වෙන්නේ ඔයාගේ ලකුණුවලින් නොවෙයි.”
සෞඛ්‍යය ගැන ප්‍රශ්න අහන්න ඉඩ දෙන්න
ඔසප් වීම, උපත් පාලනය, ගැබ් ගැනීම හෝ ලිංගිකව සම්ප්‍රේෂණය වන ආසාදන ගැන අහන දරුවෙකුට නිවැරදි තොරතුරු අවශ්‍යයි. දඬුවම් හෝ ලැජ්ජාවට පත් කිරීම ගැන බිය නිසා දරුවා උදව් ඉල්ලීමෙන් වැළකෙන්න පුළුවන්.
සන්සුන්ව පිළිතුරු දී සුදුසු සෞඛ්‍ය සේවා ලබාගැනීමට උදව් කරන්න.
පෞද්ගලිකත්වයට ගරු කර එහි සීමා පැහැදිලි කරන්න
දරුවාගේ පෞද්ගලික තොරතුරු ඥාතීන්ට හෝ පාසලේ කාර්ය මණ්ඩලයට පැවසීමට පෙර දරුවාගේ එකඟතාවය විමසන්න. ආරක්ෂාව ගැන බරපතළ අවදානමක් තිබෙනවා නම්, උදව් කළ හැකි කෙනෙකු සම්බන්ධ කරගත යුත්තේ ඇයි කියලා පැහැදිලි කරන්න.
ඔබේ මානසික සුවය ගැනත් සැලකිලිමත් වෙන්න
උදව් ඉල්ලීම සහ පීඩනය වැඩි වූ විට මඳක් විවේක ගැනීම ඔබේ හැසිරීමෙන් පෙන්වන්න. ඔබේ මානසික පීඩාව දරුවා විසඳිය යුතු දෙයක් බවට පත් නොකර, වෙනත් වැඩිහිටියන්ගෙන් සහාය ලබාගන්න.
AI චැට්බොට් ගැන කතා කරමු
තමන්ගේ සිතුවිලි පිළිවෙළකට සකස් කරගන්න හෝ කතාබහක් ආරම්භ කිරීමට වචන සූදානම් කරගන්න AI උදව් වෙන්න පුළුවන් බව Bakteens ලිපිය පැහැදිලි කරනවා. ඒත් එයින් වැරදි හෝ අනාරක්ෂිත උපදෙස් ලැබෙන්නත්, බරපතළ අවදානම් හඳුනා නොගන්නත් පුළුවන්.
විනිශ්චය නොකර මෙහෙම අහන්න:
“කනස්සල්ලක් හෝ තනිකමක් දැනුණු වෙලාවක ඔයා චැට්බොට් එකක් භාවිත කරලා තියෙනවාද? ඒකෙන් උදව් වුණේ මොනවාද? උදව් වුණේ නැත්තේ මොනවාද?”
මේ කරුණු පැහැදිලි කරන්න:
- සුදුසුකම් ඇති මානසික සෞඛ්‍ය වෘත්තිකයෙකු වෙනුවට චැට්බොට් එකක් භාවිත කරන්න බැහැ.
- රෝග තත්ත්වයක් හඳුනාගැනීමට හෝ ඖෂධ ගැන තීරණ ගැනීමට එය භාවිත නොකළ යුතුයි.
- භාවිත කරන සේවාව අනුව පෞද්ගලික තොරතුරු ගබඩා කිරීම හෝ වෙනත් අරමුණු සඳහා භාවිත කිරීම සිදු විය හැකියි.
- කෙනෙකුට හානි කිරීමට, අනතුරක් සඟවාගැනීමට හෝ සහාය දෙන අයගෙන් ඈත් වීමට දෙන උපදෙස් අනුගමනය නොකළ යුතුයි.
සැබෑ මිනිසුන් සමඟ සම්බන්ධතා පවත්වාගන්න දරුවාට උදව් කරන්න. අර්බුදයකදී ආරක්ෂාව සහ රැකවරණය ලබාගැනීමට උදව් කළ හැකි පුද්ගලයෙකු අවශ්‍යයි.
- එකට කළ හැකි කුඩා ක්‍රියාකාරකමක්
කඩදාසියක “මගේ සහාය කවය” සකස් කරන්න.
මේ දේවල් හඳුනාගන්න දරුවාට ආරාධනා කරන්න:
- කතා කරන්න පුළුවන් පුද්ගලයන් දෙදෙනෙක්.
- සමහර වෙලාවට සන්සුන් වෙන්න උදව් වන ක්‍රියාකාරකම් දෙකක්.
- වෘත්තීය සහාය ලබාගන්න පුළුවන් එක් තැනක්.
- දරාගන්න අපහසු හැඟීම් ඇති විට ඔබගෙන් බලාපොරොත්තු වන දේ.
දරුවාට ලියන්න, චිත්‍ර අඳින්න හෝ සමහර පිළිතුරු පෞද්ගලිකව තබාගන්න පුළුවන්.
ඔබේ උදාහරණත් බෙදාගන්න. අවසානයේ මෙහෙම කියන්න:
“එක් කෙනෙක් සවන් දුන්නේ නැත්නම් වෙන කෙනෙකුට කතා කරන්න පුළුවන්. සුදුසු සහාය ලැබෙන තුරු අපි උත්සාහ කරමු.”
- අපහසු ප්‍රශ්නවලට පිළිතුරු දෙන්නේ කොහොමද?
- මට සතුටු වෙන්න තරම් දේවල් තියෙද්දීත් ඇයි මට දුකක් දැනෙන්නේ?
තමන්ට තිබෙන දේ අගය කරන කෙනෙකුටත් අපහසු හැඟීම් ඇති වෙන්න පුළුවන්. ඔයාගේ හැඟීම් ගැනත් අවධානය යොමු කළ යුතුයි.
- මගේ කනස්සල්ල ශරීරය හෝ ලිංගිකත්වය ගැන නම්?
විහිළු හෝ දඬුවම්වලට බය නොවී ප්‍රශ්න අහන්න ඔයාට පුළුවන්. අපි නිවැරදි තොරතුරු සහ ගෞරවයෙන් ලබා දෙන සහාය සොයාගමු.
- මම සම්බන්ධතාවය නතර කළොත් තමන්ට හානි කරගන්නවා කියලා මගේ සහකරු හෝ සහකාරිය තර්ජනය කළොත්?
ඒ තර්ජනය බැරෑරුම්ව සලකලා විශ්වාසවන්ත වැඩිහිටියෙකුට කියන්න. ඒ කෙනාගේ ආරක්ෂාව තනියම බලාගැනීම ඔයාගේ වගකීමක් නොවෙයි. තර්ජනයක් නිසා සම්බන්ධතාවයක රැඳී සිටිය යුතුත් නැහැ.
- මට උපදේශනය අවශ්‍ය නම්?
අපි සුදුසුකම් ඇති කෙනෙකු සොයාගමු. සහාය ලබාගන්න එක ඔයාගේ සෞඛ්‍යය රැකබලා ගන්නා ක්‍රමයක්.
- මම මටම හානි කරගෙන තිබෙනවා නම් හෝ ජීවත් වෙන්න ඕනෑ නැහැ කියලා හිතෙනවා නම්?
මට කිව්වාට ස්තුතියි. මම මේක බැරෑරුම්ව සලකනවා. ඔයාට අවශ්‍ය සහාය ලබාගන්න මම උදව් කරන්නම්.
ඒ මොහොතේම දරුවාගේ ආරක්ෂාවට අවදානමක් තිබෙන බවට සැකයක් ඇත්නම්, ළඟම රෝහලේ හදිසි ප්‍රතිකාර අංශයට හෝ බාහිර රෝගී අංශයට (OPD) දරුවා රැගෙන යන්න.
- කියන්න එපා — ඒ වෙනුවට මෙහෙම කියන්න
කියන්න එපා: “ඕක ගැන හිතන්න එපා.”
ඒ වෙනුවට: “ඔයාගේ හිතේ තිබෙන දේ මට කියන්න.”
කියන්න එපා: “ඔයාට තිබෙන දේ ගැන සතුටු වෙන්න ඕනෑ.”
ඒ වෙනුවට: “තමන්ට තිබෙන දේ අගය කරන අතරේත් උදව් අවශ්‍ය වෙන්න පුළුවන්.”
කියන්න එපා: “ඔයා නිකම් කම්මැලියි.”
ඒ වෙනුවට: “මේ දවස්වල දේවල් කරන්න ඔයාට අමාරුයි වගේ මට පේනවා. මොකක්ද වෙන්නේ?”
කියන්න එපා: “මේක ලැජ්ජාවක්.”
ඒ වෙනුවට: “ඔයාගේ සෞඛ්‍යය වැදගත්. අපි සහාය සොයාගමු.”
කියන්න එපා: “බොරුවට කලබල කරන්න එපා.”
ඒ වෙනුවට: “මේක ඔයාට බලපාන බව මට පේනවා.”
කියන්න එපා: “ඔයා මට කලින් කියන්න තිබුණා.”
ඒ වෙනුවට: “ඔයා දැන් මට කිව්ව එක ගැන මම සතුටුයි.”
- සහාය ලබාගත යුත්තේ කවදාද? කොහෙන්ද?
සිතුවිලි හෝ හැඟීම් දිගටම පවතිනවා නම්, නැවත නැවත ඇති වෙනවා නම් හෝ නින්දට, ආහාර ගැනීමට, පාසල් වැඩවලට, සම්බන්ධතාවලට හෝ එදිනෙදා ක්‍රියාකාරකම්වලට බලපානවා නම් වෘත්තීය උපදෙස් ලබාගන්න. අන් අයගෙන් ඈත් වීම සහ කලින් කැමති දේවල් ගැන උනන්දුව නැති වීම ගැනත් අවධානය යොමු කරන්න.
දරාගන්න බැරි තත්ත්වයකට පත් වන තුරු බලා සිටින්න අවශ්‍ය නැහැ.
ශ්‍රී ලංකාවේ සහාය ලබාගත හැකි සේවා:
1926 — ජාතික මානසික සෞඛ්‍ය උපකාරක සේවාව: මානසික සෞඛ්‍යය පිළිබඳ සහාය සහ මඟපෙන්වීම.
1929 — ළමා උපකාරක සේවාව: අපයෝජනය, නොසලකා හැරීම සහ ප්‍රචණ්ඩත්වය ඇතුළු ළමා ආරක්ෂාව සම්බන්ධ ගැටලු සඳහා සහාය.
වෛද්‍යවරයෙකු හෝ රජයේ රෝහලක්: දරුවාගේ තත්ත්වය ඇගයීමට සහ සුදුසු ප්‍රතිකාර ලබාගැනීමට උදව් කළ හැකියි.
දරුවා සියදිවි නසාගැනීමේ සිතුවිලි අනුව ක්‍රියා කිරීමට ඉඩ තිබෙනවා නම්, තමන්ට බරපතළ හානියක් කරගෙන තිබෙනවා නම් හෝ ඖෂධ අධිමාත්‍රාවක් ගෙන තිබෙනවා නම්, දරුවා සමඟ රැඳී සිට වහාම හදිසි වෛද්‍ය සහාය ලබාගන්න.
ඔබට ආරක්ෂිතව කළ හැකි නම්, හානි කිරීමට භාවිත කළ හැකි දේවල් දරුවාට ලබාගත නොහැකි ලෙස තබන්න. ළඟම රෝහලේ හදිසි ප්‍රතිකාර අංශයට යන්න හෝ හදිසි ගිලන් රථ සහාය සඳහා 1990 සුවසැරිය අමතන්න.
උපකාරක සේවාවකට ඇමතුම සම්බන්ධ නොවුණොත් වෙනත් සේවාවක් අමතන්න හෝ ළඟම රෝහලට යන්න. ඒ මොහොතේම අවදානමක් තිබෙන විට දරුවා තනිවම තබන්න එපා.
දරුවාට ලැබිය යුතු ප්‍රධාන පණිවිඩය:
දේවල් දරාගන්න අමාරු වෙලාවක ඔයාට අපිට කියන්න පුළුවන්. අපි දොස් නොකියා සවන් දෙනවා. ඔයාගේ හැඟීම් බැරෑරුම්ව සලකලා, අවශ්‍ය සහාය සොයාගන්න උදව් කරනවා.
